Endüstride Yağ Kullanımı ve Atık Yağların Bertarafı
Endüstride ve diğer alanlarda yağ kullanımı çok yaygındır. Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği’nde
verilen atık yağ tanımına bakıldığında da tekstil, metal işleme, ekipman yağlama ile endüstrinin tüm
sektörlerinde ve araç motorlarında kullanıldığını anlamak mümkündür. Yönetmeliğe göre:
Atık yağ: Kullanılmış taşıt yağları ve endüstriyel yağları (hidrolik sistem, türbin ve kompresör, kızak,
dişli, sirkülasyon, metal kesme, çekme ve işleme, tekstil, ısıl işlem, ısı transfer, izolasyon ve koruyucu,
pas ve korozyon, trafo, kalıp, pnömatik sistem koruyucu, gıda ve ilaç endüstrisi, genel amaçlı, kağıt
makinesi, yatak ve diğer endüstriyel yağ ve gresleri) şeklinde tanımlanmaktadır.
Tüketim miktarlarına bakıldığında yağın büyük bir bölümünün araçlarda ve endüstriyel proseslerde
kullanldığını göstermektedir. PETDER(Petrol Sanayicileri Derneği) 2002 yılı istatiki verilerine göre yağ
tüketim miktarları tabloda verilmiştir.
Kullanım Alanı Tüketim miktarı (ton)
Endüstriyel yağlar 95.000
Otomotiv sektörü 148.000
Diğer 30.000
Toplam 273.000
Yağ Kullanımında Dikkat Edilecek Konular
Endüstriyel uygulamlarda ve araç servis ve tamir istasyonlarında yağ kullanımı, taşınması ve
depolanmasında hem işçi sağlığı ve güvenliği açısından hem de çevrenin korunması açısından dikkatli
olmak gerekmektedir. Yağlar amacına uygun kullanıldığı ve sürece madeni yağlar insan sağlığına
zarar vermezler ve tehlike düzeyi son derece azdır.
Yağların kullanılmasında dikkat edilceke en önemli konu deriye ve göze temasını önlemek ve yağ
buharlarını solumamaktır. Bunun için gerekli kişisel koruyucu donanımlar kullanılmalı ve ekipmanlar
üzerinde gerekli kapak, muhafaza ve siperlikler yapılmalıdır. Yağı rahatlıkla uygulayabilmek için
yağdanlık, gresörlük gibi ekipmanlar sürekli el taında bulundurulmalıdır.
Çalışanların temizlik için kullanabilecekleri uygun sabunlar temin edilmelidir. Iş elbiseleri düzenli
olarak temizlenmeli ve yağlı bez, üstübü vb. Elbese ceplerinde taşınmamalıdır.
Yağlar kullanım esnasında daima temiz ve sağlam kaplarda tutulmalıdır. Yağ dağıtım vanalarının
altında güvenlik tepsileri veya hazneleri bulundurulmalıdır.
Yere dökülen yağlar iş kazalarına neden olabilir. Bu nedenle yağ hemen temizlenmeli ve ortamın
kaygan olmadığından emin olunmalıdır.
Boş yağ ambalajları yağ saklama dışında farklı amaçlarla kullanılmamalıdır.
Yağlar, Güvenlik Bilgi Formlarında belirtilen koşullarda saklanmalıdır. Depolamada çok yüksek
sıcaklıktan korunmalıdırlar. Eğer yer müsait ise yatay olarak saklamak en doğrusudur. Bu durumda
yağ kapakları 3 veya 9 gösterir konumda olmalıdır. Variller dikey olarak depolandığında ise paletler
üzerinde ve daima başaşağı olmalıdır. Açıkta depolanan variller korozyona karşı kontrol edilmelidir.
Depolama alanlarında yangına karşı güvenlik önlemleri alınmalıdır ve uygulanmalıdır.
Yağlı üstübü, bez vb. toplanan kaplar daima kapalı tutulmalı ve sönmüş dahi olsa içine sigara
izmariti atılmamalıdır.
Atık yağ oluşumu
Herhangi bir yağın veya herhangi sentetik yağın sanayide veya sanayi dışı alanlarda özellikle yağlama
amacı ile belli bir süre kullanım sonucu kimyasal ve fiziksel safsızlıklarca kirletilmesi sonucu oluşan
veya orijinal özelliğini kaybeder. Yağ, içindeki katkı maddelerinin kırılması, normal kullanım esnasında
kir, metal sürtünmeleri, su veya kimyasallarla karışarak kirlenir ve rengi koyulaşarak kullanılamaz
duruma gelir. Yağ zamanla uzun kullanımdan dolayı iyi performans göstermez. Dolayısıyla motorun
daha iyi iş yapabilmesi için kullanılmış yağ, yeni yağla değiştirilir.
Atık yağın tehlikeleri;
Atık yağlar toprağa ve suya atılmamalıdır. Bulunduğu ortamı kirletir, ortamda yaşayan canlılara
zarar verir. Ekotoksik özelliğe sahiptir.
Küçük fırınlarda yakılması yasaktır çünkü atık yağın içindeki ağır metal ve klor bileşimleri atık hava
ile birlikte atmosfere salınarak havayı kirletir ve insan sağlığına zarar verir.
1 litre yağ, 1 milyon litre suyu kullanılamaz, 5 milyon litre suyu içilemez duruma getirir.
1 litre kullanılmış motor yağı, 800 bin litre içme suyunu kullanılamaz hale getirir.
1 litre benzin, 800 bin litre içme suyunu kullanılamaz hale getirir.
Bu özelliklerinden ve içerdiği zararlı maddelerden dolayı, atık yağlar Tehlikeli Atıkların Kontrolü
Yönetmeliği’nde Ek-7 Tehlikeli Atık Listesi’nde “12-Metallerin ve Plastiklerin Biçimlendirilmesi ve fiziki
ve Mekanik Yüzey İşlemlerinden Kaynaklanan Atıklar” ve “13-Yağ ve Sıvı Yakıt Atıkları” kapsamında
tehlikeli atık olarak tanımlanmakta ve Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ve Tehlikeli Atıkların Kontrolü
Yönetmeliği’ne göre işlem görmelidir:
Almış olduğunuz yağların, kullanım süresi dolup atık yağ haline geldiğinde analiz ettirip kategorisi
tespit edilmelidir. Bertaraf yöntemi, kategoriye göre belirlenmelidir.
o I. Kategori: Rafinasyon veya Rejenerasyon Yolu İle Geri Kazanıma veya İlave Yakıt
Olarak Kullanıma Uygun
o II. Kategori: İlave Yakıt Olarak Kullanıma Uygun
o III.Kategori: Tehlikeli Atık Olarak Yakılarak Bertarafa Uygun
ATIK YAĞ KATEGORİLERİ
VE
MÜSADE EDİLEN KİRLETİCİ PARAMETRE
SINIR DEĞERLERİ
Müsaade Edilen Sınır Değerler
Kirleticiler (I. Kategori) (II. Kategori) (III. Kategori)
I. KATEGORİ ATIK YAĞ: Atık yağlardaki PCB, toplam halojen ve ağır metal gibi kirleticiler aşağıdaki tabloda verilen sınır değerlerin altındadır. Bu kategorideki atık yağlar rafinasyon ve rejenerasyon yolu ile geri kazanıma veya Bakanlıktan lisans almış tesislerde ilave yakıt olarak kullanıma uygun atık yağlardır.
II. KATEGORİ ATIK YAĞ: Atık yağlardaki ağır metaller aşağıdaki tabloda verilen sınır değerlerin altındadır. Klorür ile toplam halojenler 200-2000 ppm, PCB ise 10-50 ppm arasındadır. Bu kategorideki atık yağlar Bakanlıktan lisans almış tesislerde ilave yakıt olarak kullanıma uygun atık yağlardır.
III. KATEGORİ ATIK YAĞ: Atık yağlardaki ağır metaller aşağıdaki tabloda verilen sınır değerlerin üzerindedir. Klorür ile toplam halojenler 2000 ppm’in, PCB ise 50 ppm’in üzerindedir. Rafinasyona uygun olmayan, yakıt olarak kullanılması insan ve çevre sağlığı açısından risk yaratan ve lisanslı tehlikeli atık yakma tesislerinde yakılarak zararsız hale getirilmesi gereken atık yağlardır.
TABLO
|
Kirleticiler |
Müsaade Edilen Sınır Değerleri (I.Kategori Atık Yağ) |
Müsaade Edilen Sınır Değerleri (II.Kategori Atık Yağ) |
Müsaade Edilen Sınır Değerleri (III.Kategori Atık Yağ) |
|
Arsenik |
< 5 ppm |
Max. 5 ppm |
> 5 ppm |
|
Kadmiyum |
< 2 ppm |
Max. 2 ppm |
> 2 ppm |
|
Krom |
< 10 ppm |
Max. 10 ppm |
> 10 ppm |
|
Klorür |
Max. 200 ppm |
Max. 2000 ppm |
> 2000 ppm |
|
Kurşun |
< 100 ppm |
Max. 100 ppm |
> 100 ppm |
|
Toplam Halojenler |
Max. 200 ppm |
Max. 2000 ppm |
> 2000 ppm |
|
Poliklorlubifeniller (PCB)(1) |
Max. 10 ppm |
Max. 50 ppm |
> 50 ppm |
|
|
|
|
|
|
Parlama Noktası |
Min. 38 C |
Min. 38 C |
- |
(1) PCB ölçümleri Bakanlığın uygun bulması halinde sektörel bazda yapılabilir.
Atık Yağların Geri Kazanılması
Atık yağların Kontrolü Yönetmeliği’nde atık yağ yönetiminin temel prensibi öncelikli olarak atık yağların
geri kazanılmasıdır. Yukarıda verilen “Atık Yağ Kategorileri”ne göre I. Kategori olan atık yağlar, Çevre
ve Orman Bakanlığından geri kazanım lisansı almış tesislerde rafinasyon veya rejenerasyon yolu ile
geri kazanıma uygun atık yağlardır. Bu tesislerin teknolojisinin uygunluğu konusunda TÜPRAŞ ile bir
üniversitenin ilgili bölümünden izim alınması gereklidir ve ürünlerin standartlara uygunluğunun
belgelenmesi gereklidir.
Rejenerasyon ile atık yağlardan her türlü kirletici, oksidan ürünleri, partiküller giderilerek ulusal veya
uluslar arası standart ve şartnameler ile kullanım amacına uygun orijinal yağ elde edilir.
Rafinasyon işleminde ise destilasyon veya asit-kil rafinasyonu ile atık yağ geri kazanılır. Destilasyon
işlemi, çöktürme, ısıtma, vakum, filtrasyon ve santrifüj aşamalarını içerir. Atık yağ, çöktürme tankında
büyük partiküller çöktürülerek giderilir. Daha sonra yağ ısıtılır ve su, uçucu hidrokarbonlar ve askıda
katı maddeler vakumlu filtre ile giderilir. Nötralizasyon ve demulfizasyondan sonra atık yağ 150 0C de
ısıtılır. Filtrasyondan geçen partiküller santrifüj edilerek %90 oranında ürün elde edilir. Asit-kil rafineri
işleminde ise yağ içindeki kirletici ve bozunma maddelerini gidermek için konsantre sülfürik asit
karıştırılır. Bu işlem sonucunda çözünür olmayan kükürt içeren bileşikler oluşur ve reaktör tabanında
çöker. Ürün daha sonra kireç veya kostik soda ile nötralize edilir. Rengini ağartmak için kil filtre edilir
ve son vakum destilasyonla atık yağın rafinasyonu tamamlanır.
Size yol göstermesi amacıyla, Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği’ne göre Çevre ve Orman
Bakanlığından lisanslı atık yağ geri kazanım tesisleri tabloda verilmiştir.
Atık yağların ilave yakıt olarak kullanılması
Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği’nde verilmiş olan I. Kategori ve II. Kategori atık yağlar ile I.
Kategori yağların geri kazanımı işlemleri sonucunda standartlara uygun olmayan ürünler çimento
fabrikaları, alçı fabrikaları, kireç fabrikaları, kil kurutma fırınları, demir-çelik yüksek fırınları, enerji
santralleri ile atık yakma tesislerinde mevcut yakıta ilave olarak kullanılabilir. Bu amaçla, Atık Yağların
Kontrolü Yönetmeliği’ne göre Çevre ve Orman Bakanlığından lisans alınması zorunludur.
Atık yağların bertaraf edilmesi
Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği’nde verilmiş olan III. Kategori geri kazanım ve ilave yakıt olarak
kullanıma uygun olmayan yağlardır ve bu atık yağların tehlikeli atık olarak bertaraf edilmesi gereklidir.
Tehlikeli atıkların bertarafı için Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’ne Çevre ve Orman
Bakanlığından lisans alınması zorunludur.
NOT: Adı geçen bu firmaların lisans süreleri hakkındaki güncel bilgileri Bursa Çevre Merkezi, Çevre ve
Orman Bakanlığı ya da İl Çevre Müdürlüklerinden alabilirsiniz.
Kaynaklar: Makine Yağlarının Kullanılmasında İş Sağlığı ve İş Güvenliği-Mustafa Taşyürek
Kullanılmış Motor Yağı ve Bertarafı-Mustafa Öztürk
Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği
Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği